Leirdalsboki

Framsida 1001-1800 1801-1900 1901-1950 1951-2000 2001-2050 Ymist




Ein tur til Tunsbergdalen

Me starta i Myri, eller Blokkeberg, som garden eigentleg heiter. Namnet kjem frå Blokkeberghaugen. At garden til dagleg blir kalla Myri, skuldast at det fyrr dyrkingi låg ei stor myr her, so dette namnet er altso mykje eldre enn garden. Vegjen utetter mot elvi er av «nyare» dato; han er rundt 150 år gamall. Gamlevegjen gjekk rett gjenum der eldste stova stend no, og utetter det som no er dyrka marker. Det er lett å sjå når ein stend heimfyr løken, ein ser at vegjen tek ein sving til vinstre når han kjem ut til tunet, medan han fyrr gjekk beint.

So kom me til den fyrste av dei tvo bruerne i Leirdalen, strengjabrui. Ho gjekk yver elvi utanfor Myri og burt i Grindodn. Der burte låg ei liti løa tilhøyrande Anders­garden. Brui var ei hengjebru av vaier og netting, med tvo planke­rekker som ein gjekk på. Det svaia fælt, og artigt var det. Dette var no elles ikkje venaste staden i Leir­dalen, då han vart brukt som bosplass. Det vart tømt bos nedetter skråningen heilt burt til brui. Ein køyrde boset «på elvi». Ein spanande stad for ungarne. Seinare vart boset dekka til med steinar.

Strengjabrui var svært so komfortabel no då, mot då ho var ny. Det var gamle-Anders som bygde henne, og ho besto då berre av tri vaierar som var spende jamsides yver elvi. Og so sette han seg på ei fjøl og drog seg yver med henderne!

Litt lenger ute, i Jellbakken (tyder bakke med skrinn vokster), var det ikkje dyrka på nedsida; på fellesen.  Der var haugar og kollar, grov grus og stein, busker og tre, og ørsmåe vatn.  Her var det vanlegvis jonsokfeiringi gjekk fyre seg.  Det var ein koseleg og lun stad, med elvi brusande forbi nedanfyr. Det låg restarne av eit svært tre der; det prøvde me å brenna upp kvart år, men det var utruleg seigliva. På uppsida var det laga til dam, der ungarne var og bada rett som det var. Det hende ungarne byrja bada litt for tidleg på året òg, og då var ikkje foreldri alltid heilt gode då dei kom og henta deim heimatt. (Det gneistra i augerne på faren då han kom, var det ei som sa.) Damen låg fint til, men det var eit problem at grovi som forsynte han med vatn sumetider hadde lite vass­føring.

På vinstre sida var gjerde til Haugen, med hytte og ei stor løe. Deretter gjerde til Andersgarden. På den halvparten som var utmark, brukt til beite for kyrne, sto det eit lite staurahus og ei løe. Løa var bygd på tufti til selet som fyrr stod her, og som no var flutt burt på Fjellstødlen. Gamle­brui gjekk i si tid yver elvi her, og ein såg tufterne etter fleire sel og restarne av den store muren som fyrr gjekk rundt heile gjerde. Den muren såg me ogso på høgre sida der gjerde til Erik-Larsgarden låg, med ei stor løe midt på. Heilt yverst låg selet og den neddottne fjøsen. Nett utanfyr låg selet til Pergarden, og restarne av fjøsen. På uppsida var der inngjerda utmark, nytta til beite.  Dei bygde på dette bel hytte, og reiv selet. Uppyver herifrå gjekk vegjen upp til Holten og vidare til fjells. Når ein kom ned att med beist her, fylgde ein vegjen på uppsida av gjerdingen ut til grindi. Nedpå gjerde hadde dei ei stor løe, som låg attmed ein svær stein.  På nedsida av vegen låg gjerde til Hauglund, med hytte og stor løe. Løa hadde opprinneleg vore løedelen til fjøsen på Sølfesthaugen. Nedmed elvi her hadde kvednhusi stende.

Når me so kom ut til avkøyrslerne på gjerdi i Pergarden og Hauglund, vart det litt løgje. For der gjekk me vidare i tri-fire meter breid utmark, med steinar, tre og ulende, der vegjen svinga seg fram frå eine sida til den andre. Og på båe sider var der dyrka marker. Til endes på den; kom me til grindi. Og no var det me kom ut i naturen. Øystelsmyri låg framfyr oss, med tjukke granskogen uppanfyr, og elvi i ein vid boge rundt nedom. Her stod den andre brui, ei flott gamall trebru, nokso lang, ho stod på stokkar i elvi. Det var grind i båe endar.  Ein følte ærefrykt kvar gong ein gjekk yver; det var ein flott konstruksjon. Vegjen burt til brui gjekk på svabergi. På burtsida låg selet til Anders­garden, dei hadde òg eitt frammi Storhaug, og millom desse låg Hauglund sitt; det hadde skråtak. Alle tri hadde fjøs under.

Yver Øystelsmyri gjekk vegjen meir eller minder synleg, her kunde ein bli blaut på føterne um ein ikkje passa seg. Vegjen delte seg fyrr me kom til granerne. «Gamlevegjen» gjekk på nedsida, og heilt ut på elveskråningen eit stykke. Der var det litt skummelt; elvi fråda forbi rett nedanfyr, og vegjen held på å rasa ut.

«Nyevegjen» gjekk rett upp i granerne; der vart brått myrkt og mystisk, alle ljodar vart dempa. Me høyrde knapt at me gjekk; vegjen var dekka av eit tjukt lagt med barnåler.  Bratt uppyver gjekk det, millom mòse og lyng, til me kom upp på høgdi, der vegjen gjekk trongt og krokut fram millom tre og steinar. Litt lenger framme gjekk det ein stikkveg ned til gamlevegjen; på skrå heimetter. Det var enno ein veg her lenger uppe, men han vart helst berre brukt av beisti.

Etter å ha runda ein sving og gått gjennum skogen eit lite stykke, opna Tunsbergdalen seg framfyr oss. Lyngkledd og småkupert, og nesten ikkje eit tre.  Fine moltemyrar kvar ein såg.

Tunsbergdalsvatnet

Her gjekk vegjarne saman att, og so dukka vatnet upp, spegel­blankt og vakkert, det var reint som me vart berg­tekne. Fjellsiderne og grøverne spegla seg so vent, bruset frå elvi vart veikare og veikare bakum oss, og snart var det heilt stilt. Me ana berre Buskrea i det fjerne, ei humle i lyngen, ein fugl, våre eigne steg. Alt var so stilt og fredeleg. Vegjen gjekk stundom uppå, stundom djupt nedi. Der det var vorte for djupt, var det byrja på ny veg på kanten attmed.

Me gjekk forbi “Kvilesteinen”, ein flat stein som låg høveleg til i vegakanten, og fram til ei grov som hadde laga eit djupt far nedyver. Der ho rann ut i vatnet, var det ei vik innetter. Der pleidde Andersane å ha båten sin. Ettersom dei ikkje hadde naust, hadde gamle-Anders hatt for vane at han rodde fram elvi og lagra båten under ein hidler um veteren.

Nausti i Tunsbergdalen

Vegjen fortsette framyver, og so dukka nausti upp. Fyrst fellesnaustet til Haugen og Hauglund; det var i stein og tre, med halvrusta bylgjeblekk uppå. Inni hadde dei kvar sin båt. Og so naustet til Myri; det var minder, i stein og tre, med torvtak. Båten var måla i mange gilde fargar. Båtarne var av tre, og vart rodde. På dette bèl vart òg naustet til Erik-Larsgarden uppsett. Det var av tre, med flatt bylgjeblekktak, og stod millom dei tvo andre.

Nausti til Larsgarden og Myri

Det blir fortalt at ein gong millom 1915-20 vart alle nausti sopa langt upp på Naustmyri av ei svær flod­bylgje. Det var på seinvetteren, då det gjekk ei svær snøskrede på hi sida av vatnet. Ho gjekk gjennum isen, og laga ei flod­bylgje som gjekk under isen og braut seg upp att på hitsida.

Grindi i Vassuri Vidare framyver kom me forbi fine molte­myrar, og no byrja det å smalna av. Framfyr oss låg Vass­urdi, ei svær, svart urd, som nådde upp nesten heile stupbratte fjell­sida. Urdi gjekk rett i vatnet. Svære steinblokker stakk upp or vassflata ut­etter. Der var ein mur med restarne av ei grind i, fyrr vegjen byrja vri seg millom steinarne gjennom urdi. Her var det trolsk! Det var heller ikkje fritt fyr at me keik uppyver for å sjå um det kom eit svært beist dundrande! Men urdi var bra trygg; ho hadde nok fått frå seg det meste. Det såg me på at ho var so myrk.

Tunsbergdalen

Det gjekk upp, det gjekk ned, inn og ut, millom steinar store som hus, og so låg flata framfyr oss. Der stakk det upp ein stor, flat stein, med plass til mange upp-å. Storelvi flaut lydlaust forbi inni kjørri eit stykke burtanfyr. Vidare upp på Vasstølen, ein svær åsrygg, som hadde sin like på andre sida av dalen; heiter Øyahaugen.  Nett som Vassurdi hev Langurdi på hi sida av fjellet. Her opna Tunsbergdalen seg framfyr oss i heile sin breidde, det var som me måtte snu hovudet att og fram fyr å få med oss alt. Heilt flatt so langt auga nådde beinstrakt frametter fyrr dalen svinga mot vinstre; elvi som bukta seg frametter, ei mengd med løkar; lyng, busker, myrar, grassletter; og so stilt, so stilt. Nedpå flati såg me noko løgje; restarne av ei togbane som hadde gått yver elvi! Her nede hadde det ogso fyrr vore ei klopp yver sideelvi som rann tett innåt Vasstølen.

Nausti

Men no kom me oss ikkje lenger her. Me reiste ned att til nausti, drog ut båten og byrja ro utyver det store vatnet. Nausti vart minder og minder bak oss; duren frå Buskrea auka etter kvart som me kom nærare. Her sette me garn, og kasta steinar for å skrema fisken i fella. Og fisk vart det; store fine aurar. Vidare framyver, lyden av årarne let høgt då det elles var stilt rundt. Det såg ut som me skulle ro oss på land, men so gleid båten gjennum ei smale vik, og Vetlevatnet opna seg framfyr oss. Nesten trill rundt, med bratte fjellsida upp til vinstre, Øyahaugen framanfyr, og tett skog og kjørr mot elvi på høgre sida. Me kunde sjå aurarne hoppa og spretta etter flugor og my.

Uti med oteren, og ro rundt og rundt. Fiskarne var mindre, men like gode. Me gjekk i land i nedkant av Vetlevatnet og uppyver nokre bakkar under fjellsida, no skulde det steikast aure! Her var me på gamle tufter; me såg restarne av selet og løa som hadde høyrt til Myri.

Og so skulde me framyver Tunsbergdalen. Me batt båten godt nedanfyr Øyahaugen og byrja gå. På Øyahaugen var der ein lun leirplass millom høge loddrette fjellknausar. Der stod ei rusti omnspipe millom steinblokkerne.

Det var fint å gå frametter, som å spasera på eit stovegolv.

Ei av løene og selet i Tunsberghaugen

Me gjekk lenger enn langt, og kom etter kvart forbi tri løer, og burtanfyr elvi låg Tunsberghaugen, med eit sel gøymt inni skogen. Fyrr låg det enno eit sel der. Det gjekk fint an å vada elvi her, var ho ikkje for stor.

Tunsbergdalen

I gamle dagar slo dei gras kvar sumar, difor var det mange løer rundt omkring i dalen.

Og so hadde me enden på dalen framfyr oss, med Tverra­dalen upp til vinstre, og Tunsbergdals­breden til høgre. Ein lang og rimeleg flat bredarm frå Jostedals­breden. På vinstre sida eit stykke frampå låg Brim­kjedlen, ein inne­klemd sidedal med flotte istårn. Vetterstid var dette eit ynda tur­mål.

Uppyver mot Tverradalen fekk me fint utsyn mot breden, og mot dalen under oss. Vegjen gjekk uppyver på vinstre sida. Nesten uppe måtte me yver Tverradalselvi, me hoppa på steinarne, for brui var det berre nokre stokkar att av.

Pergardselet i Tverradalen

Vel uppe kom me fyrst til selet i Pergarden, og so Erik-Larsgardselet. Dette hadde fyrr høyrt til Myri.

Larsgardselet i Tverradalen

Burtanfyr låg det gamle Erik-Larsgardselet, ned-dotte.

Gamle Larsgardselet

Me sette oss og tok ei matykt, det var fint å sitja og sjå nedyver dalen og frametter breden. Men me fekk liksom ikkje sèt nok heimetter, fyr dalen gjorde ein brå sving og kutta utsynet. Lurte litt på namni, her me sat uppi det som fyrr vart kalla Tværdalen. Tunsbergdalen skulde vera uppatkalla etter Tunsberg, eit berg på vinstre sida lenger nede. Og breden skulde ogso vera oppatkalla etter same berget, for heitte han ikkje upphaveleg Tunsbergbreden? Og Tunsberg­dalen rekna ein fyrr starta trast framanfyr vatnet, som upprinneleg heitte Leirdalsvatnet? Eller?

Her hadde det nok vore mykje liv i gamle dagar, men no var det so stilt, so stilt. Det var som alt heldt pusten, og berre venta på at vatnet skulde koma sigande sakte frametter, for til slutt å fylla heile den vakre Tunsbergdalen med kjøvande, iskaldt bredvatn...

Etterord.

...Og den tid skulde koma. Men Tunsbergdalen hev vore gjennom mykje, og slett ikkje sét slik ut som han gjorde på denne turen alltid.

Upprinneleg, etter at isen hadde trekt seg upp i Leir­dalen og so nesten fram dit han er i dag, var vel heile Tuns­berg­dalen ein stor innsjø. Men etter kvart fylte elvi upp dalen med masse, og det vart land lenger og lenger heimetter. Til slutt vart det slik som no, med Store- og Vetlevatnet. Men elvi vilde fortsetja å renna, og ein gong inn i framtidi vilde Storevatnet vorte heilt vekke.

Og kanskje vil breden ein gong byrja auka att, og sopa Tunsbergdalen, demningen og heile Leir­dalen ned på Leirmo­øygarden. For so å trekka seg attende att, og skapa ein ny Tunsbergdal. Slett ikkje utenkjande, han hev gjort det fyrr.

* * *






© www.leirdalsboki.no

  Valid XHTML 1.0 Transitional