Leirdalsboki

Framsida 1001-1800 1801-1900 1901-1950 1951-2000 2001-2050 Ymist



Ein manndomsprøve i ung alder
— ei natt med dramatikk i Tverradalen.

Av Erik Leirdal.


Tverradalen
Eldste Erik-Larsgardselet.

Ein slik påstand kan vel vera ei lett overdriving, men sikkert er det at eg på det aktuelle tidspunktet opplevde det slik. Og det eg vil fortelja hende på fjell­stølen vår i Tverradalen sommaren 1943. På nabo­garden (Inni­garden/­Pergarden) fekk me nye naboar hausten 1942, Torborg og Edvard, Johanna og Kristen. På føresommaren i 1943 hadde dei berre ei ku og ei kvige, og såleis kunne det ikkje forsvarast å binda eit vakse arbeidsdugleg menneske til fjellstølen denne sommaren. Men mor kunne heller ikkje vera på stølen åleine, difor blei det avgjort at eg skulle vera “assistent”, og hjelpa henne på ymse vis. Eg var då 13 år gamal.

Ein søndagkveld, truleg i slutten av juli, eit par timar etter at far hadde teke på heimvegen med mellom anna ost og smør i kløvi, sette det inn med striregn og vind, og bu­skapen søkte ned til sela. Mor, som hadde ei serleg kjensle for dyra sine tarv, var ikkje sein med å gjennom­føra planen sin: Alle dyra skulle under tak i fjøsane under selhusa. Men etter kvart hadde det vorte seine kvelden, og den einaste lyskjelda me hadde var ein 6-linjers lampe. For å kunna orientera oss, og få binda alle kyrne, måtte lampa sløkkjast inne i selet, glaset avkjølast, pakkast inn i papir og eit klede, og gøymast under “utapå­trøya” kvar gong me famla oss fram mellom sela. Såleis oppdaga me at den eine kua var sjuk, og avgjorde på ståande foten å flytta henne over i det ledige “Innigardsfjøset”. Kvar 30 til 45 minutt, måtte me utføra prosedyra med lampeglaset, og sjå om kua. I tre– halvfiretida på morgonkvisten blei me visse på at det førestod ein kalvkasting. Det var og etterkvart såpass lyst at me til naud kunne greia oss utan lampe.

Men her byrja det verkelege marerittet. Etter ei dryg tid, kom eit par bein tilsyne, som snart overtydde oss om at kalven kom med “bak føre”. Men om eg drog beina noko ut, seig dei like fort innatt. Slik heldt eg på ei stund, kanskje ein halv time, og 3/4 av beina var nå synlege. Men mor som alltid følte sterkt med dyra, hadde nå fått verkeleg “vondt for bringa”, og sat heile tida på fjøs­krakken og lei saman med kua. Eg forstod at nå måtte noko drastisk snart setjast i verk. Eg henta “børatoget” mitt, flytte kua så at ho stod passe langt frå stolpen midt i fjøset, fastgjorde togendane om kalvebeina, og med støtte mot stolpen tok eg toget om “enden” og byrja forsiktig, men bestemt å trekke. Men med halvparten av låra synlege, stoppa det opp.

Me drøfta tilstanden, og var engstelege for livet til kua. Eg var overtydd om at det måtte vera som ein ballong på innsida som blei pressa saman når eg drog i toget, og slik sett kunne det heile forklarast. Eg bestemde meg nå for å bruka større makt, tok spennetak mot stolpen, og medan kua “belja” sterkt, fekk eg gradvis meire å sjå av kalven. Ein blåsvart pose på eine låret kom tilsyne, blei fylt med veske, fyrst sakte, så etter kvart fortare, og snart låg kalven på jordgolvet. Den omtala posen var ornlag 35 cm. i diameter, og 3 – 4 cm. “høg”. Kalven var daud, og kua sann­synleg på veg til å bli forgifta.

Me var litt i uvisse om det kunne vera tale om smittsam kalvkastning, men heldt det for mest sannsynleg at kua hadde vore ute for ei ulukke. Men me torde ikkje sleppa henne ut saman med dei andre, og slik starta ei arbeids­sam og tidkrevjande forsanking. Me hadde ein skjemd sigd som eg slipte på ei svahelle ved selet, og ein brynestubb på 3 – 4 cm. Kua var umetteleg, og aksjons­radien for å finna gras og raunekvistar blei lenger og lenger. Om det blei i minste laget med for, passa eg vel på at ho fekk alt vatnet ho ville ha.

At mor og eg freista å få oss eit par timar kvile etter natte­vaket, er sjølvsagt. Men dagens dont måtte i alle høve gjerast, så då me “kvelda”, var me dugeleg trøytte og “opp­gjevne”.

Far kom på torsdag, men han ville ringja dyrlegen fyrst, og såleis måtte eg fora kua heilt til laurdag kveld. Då hadde "assistenten", så best han kunne, sytt for kua i 5 og eit halvt døger, rekna frå då fødselhjelpa var avslutta. Eg var både glad og temmeleg stolt, mest fordi hendinga hadde fått eit heldig utfall, men også fordi mor gav meg svært god attest. Det er innlysande at mor og far var svært glade for at kua, å sjå til, var redda utan mein. Her må ein ha i minne at under krigen var det leverings­pliktige kvotar på både smør og kjøt, så tap av ei vaksi ku ville nærmast vore ein katastrofe.

Stølsdrifta i Tverradalen tok slutt omlag midt på femtitalet. Men det knyter seg mange minne, og spennande historiar til tida då støling var ein naudsynt bonus for gardsdrifta. Tverradalen låg i gangtid omlag tre timar frå heime­gardane, og med fleire elvar som hinder, så deltaking i ymse oppgåver heime kom ikkje på tale. Dei som fekk vera budeie på ein slik støl, fekk, på tross av arbeidssame dagar, tid til naudsynt kvile og ro, og slik rusta seg for ein ny vinter på heime­garden.




Julehelsing frå BJØNNAPOSTEN 2011.

Artikkelen er gjeve att her med løyve frå forfattaren.






© www.leirdalsboki.no

  Valid XHTML 1.0 Transitional