Leirdalsboki



1001–1800

1101  1201  1301  1401  1501  1601  1701



Leirdalen



I byrjingi.

Norìg tyder truleg landet med dei smale fjordarne, dei tronge vikerne, ikkje landet mot nord elder nordvegen, som mange trur.

For vel 11.000 år sidan var heile landet dekka av eit tjukt islag. Men so byrja isen å tina, og dyr, og etter kvart ogso folk, fylgde etter iskanten der han trekte seg attende.

For ca. 9.500 år sidan byrja breden trekka seg attende frå Gaupne og uppyver mot Joste­dalen. Fjorden fylgde då etter fram til Alsmo, men etter kvart som grunnen heva seg, trekte han seg heimyver att til Gaupne. Breden vart so heilt vekke for ca. 8.000 år sidan, og i nokre tusund år framyver var klimaet mildare en i dag.

For ca. 6.000 år sidan vart klimaet kjølegare, og etter vel tusund år byrja breden forma seg på ny.

Etter nokre tusund år hadde han so nådd den storleiken han hev i dag.

Det tidlegaste ein kjenner til av busetjing i Leirdalen, er frå byrjingi av 1600-talet. Leirdalen vart då kalla audegard, so ein må gå ut frå at dette var ein nedlagd gard der gardsdrifti no vart teki upp att. Dalen hadde då truleg lege aude sidan Svartedauden, i 2–300 år. Kanskje strauk alle med under pesten, eller dei som yverlevde tok yver ledige gardar nærare sjøen. Slik som jostedølerne gjorde. For etter Svartedauden låg mange fine bruk i Luster, Gaupne og på Hafslo og andre meir sentrale stader folketome, og det var jo berre naturleg at dei som yverlevde pesten i dei uvegsame dalarne Leirdalen og Jostedalen flytte dit.

Det er ikkje godt å vita kor langt attende i tidi det hev vore busetnad i Leirdalen. Men ettersom dalen er flat og fin, og svært triveleg å bu i, trass i at han var noko avsides, so kann det ha vore ganske lenge.

Kvar kom dei so frå, dei fyrste som slo seg ned her? Det blir sagt at det var fredlause frå Røneid som slo seg ned på Fjellstølen. Kanskje er det noko i det, det vart funne restar av gamle tufter der fyrr dyrkingi. Dei tufterne er nok ogso etter seinare stølsdrift, og nokre er fortsatt synlege. Uansett er det nokso truleg at fyrste busetjingi var på Fjellstølen, då det der var lettare å koma til frå sjøsida. Etter kvart hev dei vel fenge upp ei bru, og funne ut at hitsida var romslegare og meir grøderik, og med meir sol. Bortsida hev so vorte støl.

Men kva med namnet; Fjellstølen? For Leirdølerne var det jo slett ikkje til fjells. Men det vilde det vore for folki på Joranger.

Den fyrste garden på hitsida vart nok rydda omtrent der Andersgarden no ligg. Og det kann ha vore for so lenge som tusund år sidan. Etter kvart hev det sannsynlegvis vorte ein eller tvo gardar til, slik at det då Svartedauden kom var tvo–tri gardsbruk i dalen. Anders­garden og Pergarden i felles tun, og Erik-Larsgarden oppanfor.

Dei som slo seg ned her, valde ein fin dal å bu i. Med låge fjell mot sud vart det bra med sol; det var berre midvetters soli vart vekke eit bel. Men heilt vekke var ho ikkje då helder, for ho kasta eit vent skin ned på dalen frå dei bratte fjellsiderne på nordsida. Og dyrkingi gjekk vel bra greidt, flatt som det var dei fleste stadar. Men kanskje var dyrkingi endå lettare i halvbratta, for då var det enklare å trilla vekk steinarne. Frammi Tunsbergdalen låg eit fint fiskevatn, og det var godt med skog. Ikkje var det vassmangel, og ikkje skredfåre. Og vilde ein hava is til å kjøla maten med, var vel det òg råd at fenga tak i. Men um nokon nytta seg av det er uvisst; dei salta og hadde kjellarar. I Leirmokleivi måtte dei nytta jordkjellar.

1001

Gardane Leirmo, Alsmo og Leirdalen har nok kome i bruk på dette bel. Gardane har sannsynlegvis vorte skilde ut frå Røneid.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1200

I Leirdalen finn me stadnamnet Øystølsmyri og i Tunsbergsdalen: Øystølsbakken. Desse namni viser til stølar som vart aude etter 1350.
   Uti Hola finn me namnet Holeøygarden. Namnet på garden har truleg vore Hole. Nedanfor Hauglund finn me namnet Øygardsmyrene og frammi Tunsbergdalen Holegrandane. Desse kan ha tilhøyrt garden.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1349

   Fleire av gardane var aude som: Leirdal, Vigdal, Alsmo, Leirmo.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1522

Bygdene Fortunsdalen, Mørkridsdalen, Dalsdalen, Engjadalen, Vigdalen, Jostedalen, Leirdalen, Mollands­morki og Veitastrond låg aude så seint som i 1522 som fylgje av pesten eit par hundreår tidlegare.

NRK Fylkesleksikon. 

1600

Leirdalen vart på dette bel rekna som ein del av Fylke (Hafslo).

1603

Gardar som låg aude var mellom anna Alsmo, Leirmo, Leirdalen.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1605

Dette året vart det busetnad att i Leirdalen. Det vart rydda tvo bruk (som no heiter Anders­garden og Pergarden), og husi låg i ei klynge i området der eldstehuset i Anders­garden står. Me sér at dalen ligg under Hafslo prestegjeld og Joranger sokn, og veg­sambandet var nok over fjellet millom Leir­dalen og Joranger. Det var nok ingen vegar ned til og langs­etter Joste­dalselvi. Jostedølerne og vigdølerne hadde vegen sin ned Dals­dalen, so difor hadde nok dei inkje eller lite kontakt med leirdølerne.

1645

I «Koppskatt for Indre Sogn 1645» kann me lesa:

Preste­gjeld Sokn Gard Namn Andre
Haffsloe Joranger Lehrdall Asbiørnn quinde
Haffsloe Joranger Lehrdall Joenn quinde
Haffsloe Joranger Lehrdall Elluff quinde

1647

Gamlekyrkja i Gaupne vart sann­synlegvis bygd dette året.

I Skatte­matrikkelen 1647 kann me lesa:

Asbiøren Lehrdall ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger.
½ dr.
Eiluff ibd. ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger alt.
½ dr.
Joen Lehrdall ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger alt.
½ dr.

1660

Det vart bygd ny kyrkje i Joste­dalen, då den gamle [stav­kyrkja] frå kring år 1200 var vorti for skrøpeleg. Kyrkja stend på det som må vera ein grav­haug.

1682

Tårnet på kyrkja i Joste­dalen bles ned, visstnok av vinden frå ei snøskrede.

1743

Dåverande prest gav nokre døme på ord som var i bruk i Gaupne, og dermed sikkert ogso i Leirdalen:

Attegløyme:   Gjenta som ikkje kann bliva gift.
Dragelreen:   Magasjau.
Daasi:   Skjørt.
Fyrke:   Gjenta.
Fysemæte:    Lystemat.
Haarkall:   Mann som hev vore utru i ekteskapet.
Josveva:   Sengekamerat.
Kjørgang:   Kolikk.
Schufaati:   Hoser og sko.
Øllqveise:   Ølsykje.
Aabryr:   Ektefolks mistanke til kvarandre.

Arne Kvitrud: Luster i Mellom­alderen. 

1748

Ein stor­flaum gjorde at Jostedals­elvi endra laup gjennom Gaupne, truleg dette året. Det gjekk hardt ut yver Røneid og Kal­hagen.
   Dette var ikkje fyrste gongen, heile den flate delen av Gaupne er bygd upp av elvi. (Og ein gong langt inn i framtidi vil ein vel kunna gå turrskodd til Mari­fjøra utan å bruka vegjen.)

I ei avtaks­forretning på garden Rønneid i Luster den 14. oktober 1748 er tilført retts­protokollen: «....paa den østre siide af Rønne Rinder een stoer bred Elv Jøstedals Elven Kaldet der har sit udspring af den udi Jøstedahls Præstegield beliggende stoere Sne bræde hvilken Elv har tiid effter anden saaledes gravet sig ned under gaarden Rønnes agre og Enge at deraf een stoer Deel er in toto Ruineret saa at hvor gaardens Baad Nøster, een Husmands Pladses Huuser, tilforn stoede og gaardens bæste agre og hiemEnge laae, der Rinder nu same brede Elv der har taget et andet løb end den før havde, ja Elven har iligemaade udtaget een hæste Hage som har indtil udtagelsen skedde tilhørt Rønnei.»

T. O. Eide: Breden og bygda. 

1750

JUSTEDALENS KORTELIGE BESKRIVELSE — ANNO 1750

Mathias Foss, som var prest i Joste­dalen frå 1742 til 1792, skreiv i sin «JUSTE­DALENS KORTE­LIGE BE­SKRIVELSE — ANNO 1750» um vegen til Joste­dalen:

. . . Veien til denne Dal løber fra Søe­kanten på Tvende Steder, begge til Lands: den ene fra Lysters Hoved­kirke, den anden fra Goupne Annex under Lysters Præste­gield, saa at, paa hvilken af disse Kanter man vil, kan man reise til denne Dal, dog maa man først passere Lysters Præste­gield een god Miil og tre Fjerdinger igiennom, førende man kommer til dens Grændser, og det saa­ledes:
Fra Lysters Hoved­sogn til en Gaard, hedder Kilen, er een Miil ganske slet og jevn Vei, fra Kilen maa man fare over et maadeligt Field, kaldet Stor–hougen, som er tre Fjerdinger langt, hvor­ovenpaa boe tvende Jord­mænd under Lysters Gield be­liggende paa tvende separate Gaarder, paa en Distance af ¼ Miils Længde imellem hver, hvoraf den første kaldes Øvre-Vige­dalen, den anden Nedre-Vige­dalen, fra hvilken sidste falder Veien ned ad til Juste­dalen, og strax, hvor denne sidste Gaard under Lyster slutter med sine Lodter og Lunder (d.e. Skov og Mark), be­gynder Juste­dalens Grændser, næmlig ved dette Steds Ind­vaanere, hvad heller de reise til eller fra Lyster, hvile seg gierne, før de sætte over dette Field eller naar de kommer der­fra, efter­som der er en liden be­leilig Plads eller Flek baade for deres Heste at bede og sig selv at recreere, thi har Naturen saa­ledes dannet det, at der er som en hvælvet Muur under Fieldet paa det Sted med Rindendes Vand, at de baade der kan søge Ly
mod Uveir og for­friske sig, som de og gierne pleie at spise der af den Mad, de på Veien tage med i deres Skræpper, før de reise længere. Og er det venteligt, at dette Sted af den Hvile, Folk tager sig der, haver sit Navn Størk­hellen. Men er at mærke, at man ei kan reise denne Vei især med Heste, uden fra imod st. Hans­dag til imod Mortens­dag, for­medelst det haarde Weir, der falder paa dette Field med Snee og Drev i en ove­flødig Mængde, dog naar man des­for­medelst kan komme til at fare den, er den baade den bedste og mageligste Vei til Søen, lige­som man og langt snarere og uden Fare kan reise den frem­for den anden Vei, som løber til Goupnen.
Denne anden Vei fares fra Goupne Annex saa­ledes: Fra Gaarden Rønne, hvortil man lægger i Land, og til gaarden Leire­mo er en god og slet Miil. Der­fra til Gaarden Alsmo er en halv Miil meget tung, be­sværlig og farlig over en stor Aas, hvorhos Juste­dalens Grænder tage sin Be­gyndelse, nemlig ved en liden slet Flek kaldet Helle­mo—Øjene. Der tage dette Steds Opp­siddere sig lige­ledes, som ved Størk­helleren, Hvile, før de reise ind i Preste­gieldet eller der­fra til Søen, efter­som der findes Græs­gang baade for deres Heste og Krea­turer, de ned­føre til Søen at sælge.
Og fares denne Vei jevnlig baade Vinter og Sommer, men er bedst om Vinteren, naar Isene ligge, da man farer Elvene.

— Han skreiv ogso um kor­leis joste­dølerne delte upp dagen sin, og leir­dølerne hadde sikkert omlag same vanarne:

. . . Til deres Dags­arbeide, især om Sommeren, at fort­sætte, inddele de Dagen i ad­skillige Tider. Den første Tid, fra Klokken ongefær 4 om morgenen til Klokken imod 7, kald de Otte­maal, da de begive sig fra Arbeide til at spise, hvilken Spise­tid de kalde Biske­beel. Der­efter arbeide de til Klokken 11, da de spise anden Gang, hvilken Tid kaldes Doure­maal.
Hvor­efter de lægge sig til Hvile til Middags­tid, der­efter for—føie sig til deres Arbeide til imod Kl. 4 efter­middag, da de tredie Gang spise, og kaldes den Tid Noens­beel, hvor­efter de atter arbeide til silde paa Aftenen, de begive sig fra Arbeide, hvilken Tid de kalde Qvælls­beel.

1785

http://da2.uib.no/pontopkart/Pkart_oversikt.htm
Utsnitt frå Pontoppidans kort yver det sudlege Norig 1785.

1800

På dette bel flytta alle bruki sumar­stølen sin frå Fjell­stølen til Gamle­skardet. Hus­mennerne flytta stølen sin upp på Non­haug.

Stabburet i Anders­garden vart bygd.

På dette bel heitte Leirdal Lehrdall, og Lærdal Leirdal.




Forrige side       Til toppen av sida       Neste side

© www.leirdalsboki.no

  Valid XHTML 1.0 Transitional