Leirdalsboki

Framsida 1001-1800 1801-1900 1901-1950 1951-2000 2001-2050 Ymist


1001–1800

1101  1201  1301  1401  1501  1601  1701



Leirdalen



I byrjingi.

Noreg elder Norìg tyder trulega landet med dei smale fjordarne, dei tronge vikerne, ikkje landet mot nord elder nordvegen, som mange trur.

For vel 11.000 år sidan var heile landet dekka av eit tjukt islag. Men so byrja isen at tina, og dyr, og etter kvart ogso folk, fylgde etter iskanten der han trekte seg attende.

For ca. 9.500 år sidan byrja breden at trekka seg attende frå Gaupne og uppyver mot Joste­dalen. Fjorden fylgde då etter fram til Alsmo, men etter kvart som grunnen heva seg, trekte han seg heimyver att til Gaupne. Breden vart so heilt vekke for ca. 8.000 år sidan, og i nokre tusund år framyver var klimaet mildare enn i dag.

For ca. 6.000 år sidan vart klimaet kjølegare, og etter vel tusund år byrja breden at forma seg på ny.

Etter nokre tusund år hadde han so nådd den storleiken han hev i dag.

Det tidlegaste ein kjenner til av busetjing i Leirdalen, er frå byrjingi av 1600-talet. Leirdalen vart då kalla audegard, so ein må gå ut frå at dette var ein nedlagd gard der gardsdrifti no vart teki upp att. Dalen hadde då trulega lege aude sidan Svartedauden, i 2–300 år. Kanskje strauk alle med under pesten, eller dei som yverlevde tok yver ledige gardar nærare sjøen. Slik som jostedølerne gjorde. For etter Svartedauden låg mange fine bruk i Luster, Gaupne og på Hafslo og andre meir sentrale stader folketome, og det var jo berre naturleg at dei som yverlevde pesten i dei uvegsame dalarne Leirdalen og Jostedalen flytte dit.

Det er ikkje godt at vita kor langt attende i tidi det hev vore busetnad i Leirdalen. Men ettersom dalen er flat og fin, og svært triveleg at bu i, trass i at han var noko avsides, so kann det ha vore ganske lenge.

Kvar kom dei so frå, dei fyrste som slo seg ned her? Det blir sagt at det var fredlause frå Røneid som slo seg ned på Fjellstølen. Kanskje er det noko i det, det vart funne restar av gamle tufter der fyrr dyrkingi. Dei tufterne er nok ogso etter seinare stølsdrift, og nokre er fortsatt synlege. Uansett er det nokso truleg at fyrste busetjingi var på Fjellstølen, då det der var meir åtkjømeleg frå sjøsida. Etter kvart hev dei vel fenge upp ei bru, og funne ut at hitsida var romslegare og meir grøderik, og med meir sol. Bortsida hev so vorte støl.

Men kva med namnet; Fjellstølen? For Leirdølerne var det jo slett ikkje til fjells. Men det vilde det vore for dei som budde nedmed sjøen.

Den fyrste garden på hitsida vart nok rydda omtrent der Andersgarden no ligg. Og det kann ha vore for so lenge som tusund år sidan. Etter kvart hev det sannsynlegvis vorte ein eller tvo gardar til, slik at det då Svartedauden kom var tvo–tri gardsbruk i Leirdalen. Anders­garden og Pergarden i felles tun, og Erik-Larsgarden.

Dei som slo seg ned her, valde ein fin dal at bu i. Med låge fjell mot sud vart det bra med sol; det var berre midvetters soli vart vekke ei stund. Men heilt vekke var ho ikkje då helder, for ho kasta eit vent skin ned på dalen frå dei bratte fjellsiderne på nordsida. Og dyrkingi gjekk vel bra greidt, flatt som det var dei fleste stadar. Men kanskje var dyrkingi endå lettare i halvbratta, for då var det enklare at trilla vekk steinarne. Frammi Tunsbergdalen låg eit fint fiskevatn, og det var godt med skog. Ikkje var det vassmangel, og ikkje skredfåre. Og vilde ein hava is til at kjøla maten med, var vel det òg råd at fenga tak i (men um nokon nytta seg av det er uvisst).

1001

Gardane Leirmo, Alsmo og Leirdalen har nok kome i bruk på dette bel. Gardane har sannsynlegvis vorte skilde ut frå Røneid.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1200

I Leirdalen finn me stadnamnet Øystølsmyri og i Tunsbergsdalen: Øystølsbakken. Desse namni viser til stølar som vart aude etter 1350.
   Uti Hola finn me namnet Holeøygarden. Namnet på garden har truleg vore Hole. Nedanfor Hauglund finn me namnet Øygardsmyrene og frammi Tunsbergdalen Holegrandane. Desse kan ha tilhøyrt garden.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1349

   Fleire av gardane var aude som: Leirdal, Vigdal, Alsmo, Leirmo.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1522

Bygdene Fortunsdalen, Mørkridsdalen, Dalsdalen, Engjadalen, Vigdalen, Jostedalen, Leirdalen, Mollands­morki og Veitastrond låg aude så seint som i 1522 som fylgje av pesten eit par hundreår tidlegare.

NRK Fylkesleksikon. 

1600

Leirdalen vart på dette bel rekna som ein del av Fylke (Hafslo).

1603

Gardar som låg aude var mellom anna Alsmo, Leirmo, Leirdalen.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1605

Dette året vart det busetnad att i Leirdalen. Det vart rydda tvo bruk (som no heiter Andersgarden og Pergarden), og husi låg i ei klynge i området der eldstehuset i Andersgarden står. Me sér at dalen ligg under Hafslo prestegjeld og Joranger sokn, og vegsambandet var nok over fjellet millom Leirdalen og Joranger. Det var nok ingen vegar ned til og langsetter Jostedalselvi. Jostedølerne og vigdølerne hadde vegen sin ned Dalsdalen, so difor hadde nok dei inkje eller lite kontakt med leirdølerne.

1645

I «Koppskatt for Indre Sogn 1645» kann me lesa:

Prestegjeld Sokn Gard Namn Andre
Haffsloe Joranger Lehrdall Asbiørnn quinde
Haffsloe Joranger Lehrdall Joenn quinde
Haffsloe Joranger Lehrdall Elluff quinde

1647

Gamlekyrkja i Gaupne vart sannsynlegvis bygd dette året.

I Skattematrikkelen 1647 kann me lesa:

Asbiøren Lehrdall ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger.
½ dr.
Eiluff ibd. ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger alt.
½ dr.
Joen Lehrdall ½ løb smør. Giffuet
Manuell Rønne eiger och bøgger alt.
½ dr.

1660

Det vart bygd ny kyrkje i Jostedalen, då den gamle [stavkyrkja] frå kring år 1200 var vorti for skrøpeleg. Kyrkja stend på det som må vera ein gravhaug.

1682

Tårnet på kyrkja i Jostedalen bles ned, av vinden frå ei snøskrede.

1743

Dåverande prest gav nokre døme på ord som var i bruk i Gaupne, og dermed sikkert ogso i Leirdalen:

Attegløyme:   Gjenta som ikkje kann bliva gift.
Dragelreen:   Magasjau.
Daasi:   Skjørt.
Fyrke:   Gjenta.
Fysemæte:    Lystemat.
Haarkall:   Mann som hev vore utru i ekteskapet.
Josveva:   Sengekamerat.
Kjørgang:   Kolikk.
Schufaati:   Hoser og sko.
Øllqveise:   Ølsykje.
Aabryr:   Ektefolks mistanke til kvarandre.

Arne Kvitrud: Luster i Mellomalderen. 

1748

Ein storflaum gjorde at Jostedalselvi endra laup gjennom Gaupne, truleg dette året. Det gjekk hardt ut yver Røneid og Kalhagen.
   Dette var ikkje fyrste gongen, heile den flate delen av Gaupne er bygd upp av elvi. (Og ein gong langt inn i framtidi vil ein vel kunna gå turrskodd til Marifjøra utan å bruka vegjen.)

I ei avtaksforretning på garden Rønneid i Luster den 14. oktober 1748 er tilført rettsprotokollen: «....paa den østre siide af Rønne Rinder een stoer bred Elv Jøstedals Elven Kaldet der har sit udspring af den udi Jøstedahls Præstegield beliggende stoere Sne bræde hvilken Elv har tiid effter anden saaledes gravet sig ned under gaarden Rønnes agre og Enge at deraf een stoer Deel er in toto Ruineret saa at hvor gaardens Baad Nøster, een Husmands Pladses Huuser, tilforn stoede og gaardens bæste agre og hiemEnge laae, der Rinder nu same brede Elv der har taget et andet løb end den før havde, ja Elven har iligemaade udtaget een hæste Hage som har indtil udtagelsen skedde tilhørt Rønnei.»

T. O. Eide: Breden og bygda. 

1750


JUSTEDALENS KORTELIGE BESKRIVELSE — ANNO 1750

Mathias Foss, som var prest i Jostedalen frå 1742 til 1792, skreiv i sin «JUSTEDALENS KORTELIGE BESKRIVELSE — ANNO 1750» um vegen til Jostedalen:

. . . Veien til denne Dal løber fra Søekanten på Tvende Steder, begge til Lands: den ene fra Lysters Hovedkirke, den anden fra Goupne Annex under Lysters Præstegield, saa at, paa hvilken af disse Kanter man vil, kan man reise til denne Dal, dog maa man først passere Lysters Præstegield een god Miil og tre Fjerdinger igiennom, førende man kommer til dens Grændser, og det saaledes:
   Fra Lysters Hovedsogn til en Gaard, hedder Kilen, er een Miil ganske slet og jevn Vei, fra Kilen maa man fare over et maadeligt Field, kaldet Stor–hougen, som er tre Fjerdinger langt, hvorovenpaa boe tvende Jordmænd under Lysters Gield beliggende paa tvende separate Gaarder, paa en Distance af ¼ Miils Længde imellem hver, hvoraf den første kaldes Øvre-Vigedalen, den anden Nedre-Vigedalen, fra hvilken sidste falder Veien ned ad til Justedalen, og strax, hvor denne sidste Gaard under Lyster slutter med sine Lodter og Lunder (d.e. Skov og Mark), begynder Justedalens Grændser, næmlig ved dette Steds Indvaanere, hvad heller de reise til eller fra Lyster, hvile seg gierne, før de sætte over dette Field eller naar de kommer derfra, eftersom der er en liden beleilig Plads eller Flek baade for deres Heste at bede og sig selv at recreere, thi har Naturen saaledes dannet det, at der er som en hvælvet Muur under Fieldet paa det Sted med Rindendes Vand, at de baade der kan søge Ly mod Uveir og forfriske sig,
som de og gierne pleie at spise der af den Mad, de på Veien tage med i deres Skræpper, før de reise længere. Og er det venteligt, at dette Sted af den Hvile, Folk tager sig der, haver sit Navn Størkhellen. Men er at mærke, at man ei kan reise denne Vei især med Heste, uden fra imod st. Hansdag til imod Mortensdag, for­medelst det haarde Weir, der falder paa dette Field med Snee og Drev i en oveflødig Mængde, dog naar man desformedelst kan komme til at fare den, er den baade den bedste og mageligste Vei til Søen, ligesom man og langt snarere og uden Fare kan reise den fremfor den anden Vei, som løber til Goupnen.
   Denne anden Vei fares fra Goupne Annex saaledes: Fra Gaarden Rønne, hvortil man lægger i Land, og til gaarden Leiremo er en god og slet Miil. Derfra til Gaarden Alsmo er en halv Miil meget tung, besværlig og farlig over en stor Aas, hvorhos Justedalens Grænder tage sin Begyndelse, nemlig ved en liden slet Flek kaldet Hellemo—Øjene. Der tage dette Steds Oppsiddere sig ligeledes, som ved Størkhelleren, Hvile, før de reise ind i Prestegieldet eller derfra til Søen, eftersom der findes Græsgang baade for deres Heste og Kreaturer, de nedføre til Søen at sælge.
   Og fares denne Vei jevnlig baade Vinter og Sommer, men er bedst om Vinteren, naar Isene ligge, da man farer Elvene.

— Han skreiv ogso um korleis jostedølerne delte upp dagen sin, og leirdølerne hadde sikkert omlag same vanarne:

. . . Til deres Dagsarbeide, især om Sommeren, at fortsætte, inddele de Dagen i adskillige Tider. Den første Tid, fra Klokken ongefær 4 om morgenen til Klokken imod 7, kald de Ottemaal, da de begive sig fra Arbeide til at spise, hvilken Spisetid de kalde Biskebeel. Derefter arbeide de til Klokken 11, da de spise anden Gang, hvilken Tid kaldes Douremaal. Hvorefter de lægge sig til Hvile til Middagstid, derefter for—føie sig til deres Arbeide til imod Kl. 4 eftermiddag, da de tredie Gang spise, og kaldes den Tid Noensbeel, hvorefter de atter arbeide til silde paa Aftenen, de begive sig fra Arbeide, hvilken Tid de kalde Qvællsbeel.

1785

http://da2.uib.no/pontopkart/Pkart_oversikt.htm
Utsnitt frå Pontoppidans kort yver det sudlege Norig 1785.

1800

På dette bel flytta alle bruki sumarstølen sin frå Fjellstølen til Gamleskardet. Husmennerne flytta stølen sin upp på Nonhaug.

Stabburet i Andersgarden vart bygd.

På dette bel heitte Leirdal Lehrdall, og Lærdal Leirdal.




Forrige side       Til toppen av sida       Neste side

© www.leirdalsboki.no

  Valid XHTML 1.0 Transitional